نحوه اجرای مجازات شلاق

شلاق، چه حدی و چه تعزیری، یکی از مجازات هایی است که در نظام حقوقی ما وجود دارد. درک مراحل و جزئیات اجرای این مجازات برای هر کسی که با آن سروکار دارد، از محکوم گرفته تا خانواده اش، خیلی مهم و ضروری است تا با روال قانونی آشنا باشند و از حقوقشان باخبر شوند.

مجازات شلاق در سیستم قضایی ایران، یک بحث پیچیده و البته مهم است. وقتی حرف از شلاق می شود، خیلی ها فقط یک تصویر مبهم در ذهنشان دارند و از جزئیات و ظرایف قانونی آن خبر ندارند. این مجازات، مثل هر حکم قضایی دیگری، قواعد و آیین نامه های خاص خودش را دارد که اجرای آن را مشخص می کند. از نوع ابزاری که استفاده می شود تا شرایط جسمی محکوم و حتی نحوه اجرای حکم برای زن و مرد، همه و همه در قانون مشخص شده است. هدف ما این است که با یک زبان ساده و دوستانه، تمام این ریزه کاری ها را با هم بررسی کنیم تا اگر خدای ناکرده شما یا کسی از اطرافیانتان با چنین وضعیتی روبرو شدید، دست کم بدانید چه خبر است و چه مراحلی در پیش دارید. بیایید با هم وارد جزئیات این موضوع شویم.

کلیات و مبانی قانونی اجرای مجازات شلاق

وقتی اسم شلاق به میان می آید، شاید ذهنمان درگیر مسائل پیچیده و کمی هم ترسناک شود، اما واقعیت این است که این مجازات در نظام حقوقی ما جایگاه خودش را دارد و مثل هر حکم دیگری، قواعد مشخصی برای اجرا دارد. بیایید کمی دقیق تر ببینیم شلاق چیست و قانون ما درباره اش چه می گوید.

تعریف مجازات شلاق: حدی یا تعزیری؟

شلاق در قانون ما دو نوع اصلی دارد: شلاق حدی و شلاق تعزیری. فهم این دو تا برای درک بهتر ماجرا ضروری است.

* شلاق حدی: این نوع شلاق، مستقیماً از شرع مقدس اسلام نشأت می گیرد. یعنی تعداد ضربات و نوع جرم برای آن از قبل در قرآن یا سنت معصومین (ع) مشخص شده است و قاضی نمی تواند به دلخواه خودش آن را کم یا زیاد کند. مثلاً برای جرایمی مثل شرب خمر، زنا، لواط و قذف، مجازات شلاق حدی تعیین شده است. اینجا دست قاضی برای تغییر میزان مجازات بسته است؛ حکم، همان چیزی است که شرع گفته.

* شلاق تعزیری: شلاق تعزیری اما فرق می کند. این نوع شلاق در واقع مجازاتی است که قانون گذار برای برخی جرایم پیش بینی کرده و میزان آن با تشخیص قاضی دادگاه مشخص می شود. یعنی قاضی با توجه به شرایط جرم، شخصیت مجرم و اوضاع و احوال پرونده، در دامنه ای که قانون مشخص کرده (مثلاً از ۳۱ تا ۷۴ ضربه شلاق)، تعداد ضربات را تعیین می کند. دست قاضی اینجا بازتر است و می تواند عدالت را با در نظر گرفتن تمام جوانب، برقرار کند. مثلاً اگر کسی به دلیل توهین یا ضرب و جرح به شلاق محکوم شود، این شلاق از نوع تعزیری است.

خُب، حالا که تفاوت این دو نوع شلاق را فهمیدیم، بریم سراغ اینکه ببینیم این مجازات ها بر اساس چه قوانینی اجرا می شوند.

مبانی قانونی اجرای شلاق

اصلی ترین جایی که باید دنبال قوانین اجرای شلاق بگردیم، قانون مجازات اسلامی و بعد از آن، یک آیین نامه خیلی مهم به نام «آیین نامه نحوه اجرای احکام حدود، سلب حیات، قطع عضو، قصاص نفس و عضو و جرح، دیات، شلاق، تبعید، نفی بلد، اقامت اجباری و منع از اقامت در محل یا محل های معین (مصوب سال ۱۳۹۸)» است. این آیین نامه، به قول معروف، صفر تا صد نحوه اجرای شلاق را با تمام جزئیاتش توضیح داده.

همچنین، قانون آیین دادرسی کیفری هم نقش مهمی در مراحل اجرایی دارد، به خصوص در بخش هایی که مربوط به ابلاغ حکم، احضار محکوم و نظارت بر اجراست.

نقش و مسئولیت مراجع ذی ربط

اجرای مجازات شلاق، یک کار تیمی است و چند نهاد و شخص در آن دخیل هستند:

* قاضی اجرای احکام کیفری: این آقا یا خانم قاضی، قلب تپنده ماجراست. مسئولیت اصلی نظارت بر اجرای صحیح حکم به عهده ایشان است. از صادر کردن دستورات اجرایی گرفته تا رسیدگی به موانع احتمالی مثل بیماری محکوم، همه تحت نظر ایشان انجام می شود. ماده ۴۸۹ قانون آیین دادرسی کیفری هم همین را می گوید که قاضی اجرای احکام موظف است دستور اجرای احکام لازم الاجرا را صادر و بر شیوه اجرای آن ها نظارت داشته باشد.

* مامور اجرای شلاق: این فرد همان کسی است که وظیفه زدن ضربات شلاق را بر عهده دارد. طبق آیین نامه، مامور اجرا نباید با محکوم یا طرفین دعوا نسبت فامیلی، دوستی یا دشمنی داشته باشد تا عدالت به بهترین شکل رعایت شود.

* سایر نهادها: نهادهایی مثل پزشکی قانونی (برای تشخیص موانع پزشکی)، نیروی انتظامی (برای تامین امنیت و احضار محکومین آزاد) و سازمان زندان ها (برای نگهداری محکومین و اجرای حکم در زندان) هم نقش های مهمی در این فرآیند ایفا می کنند.

خُب، حالا که با کلیات و بازیگران اصلی آشنا شدیم، برویم سراغ جزئیات ابزاری و محیطی که برای اجرای شلاق لازم است.

شرایط عمومی و الزامات ابزاری در اجرای شلاق

اجرای مجازات شلاق، یک سری شرایط و ضوابط فنی دارد که باید مو به مو رعایت شوند. از نوع وسیله ای که استفاده می شود تا دمای محیط و نقاط ممنوعه بدن، همه چیز دقیقاً در آیین نامه ذکر شده است تا مبادا حقی از کسی ضایع شود یا فراتر از حکم، آسیبی به فرد برسد. بیایید با هم ببینیم این جزئیات دقیقاً چیست.

ابزار اجرای شلاق (ماده ۱۲۲ آیین نامه)

شاید فکر کنید هر چیزی می تواند ابزار شلاق باشد، اما این طور نیست. قانون، مشخصات دقیق ابزار شلاق را تعیین کرده است:

اجرای مجازات شلاق به وسیله نوار چرمی به هم تابیده شده به طول یک صد الی یک صد و بیست سانتی متر و به قطر تقریبی یک و نیم سانتی متر که فاقد گره باشد انجام می شود.

یعنی شلاق باید یک نوار چرمی بافته شده باشد، طولش بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتی متر و قطرش حدود ۱.۵ سانتی متر باشد. مهم تر از همه، نباید هیچ گره ای داشته باشد. این ها برای این است که شدت ضربات و نحوه اصابت آن ها استاندارد و کنترل شده باشد و کسی بیشتر از حد لازم آسیب نبیند.

محل و زمان اجرای حکم (ماده ۱۲۴ آیین نامه)

اجرای شلاق هر جا و در هر زمانی نمی تواند اتفاق بیفتد. شرایط محیطی هم مهم است:
* مکان سرپوشیده: اگر قرار است حکم در فضای بسته ای مثل زندان یا دادسرا اجرا شود، دمای هوا باید معتدل باشد. یعنی نه خیلی سرد و نه خیلی گرم.
* مکان باز: اگر هم در فضای باز اجرا می شود (که البته کمتر پیش می آید و معمولاً برای شلاق حدی و به دستور دادگاه در ملاء عام است)، باز هم نباید هوا خیلی سرد یا خیلی گرم باشد. برای رعایت حال محکوم و جلوگیری از آسیب های جانبی، در مناطق سردسیر، حکم را در ساعات گرم تر روز اجرا می کنند و در مناطق گرمسیر، در ساعات خنک تر. این تدابیر نشان می دهد که حتی در اجرای مجازات هم، جنبه های انسانی و سلامتی محکوم در نظر گرفته می شود.

محدودیت های اصابت ضربه (ماده ۱۲۳ و ۱۲۵ آیین نامه)

این یکی از مهم ترین بخش هاست. مامور اجرا نمی تواند هر جایی از بدن را هدف قرار دهد:
* مهم ترین قاعده این است که ضربات شلاق نباید به جلوی بدن، سر، صورت، گردن و عورت اصابت کند. این ها نقاط بسیار حساس و حیاتی بدن هستند که آسیب به آن ها می تواند جبران ناپذیر باشد.
* همچنین، ماده ۱۲۵ آیین نامه تاکید می کند که اجرای شلاق نباید طوری باشد که به خاطر پیچیدن شلاق، قسمت های جلوی بدن هدف قرار بگیرد. یعنی مامور باید دقت کند که شلاق در حین ضربه زدن، نپیچد و به ناحیه ممنوعه نخورد.

ممنوعیت های قبل از اجرا (ماده ۱۲۶ آیین نامه)

یکی دیگر از نکات مهم، ممنوعیت استفاده از هرگونه داروی بی حسی یا ضددرد قبل از اجرای حکم است:

استفاده از هرگونه داروی بی حسی و ضددرد پیش از اجرای شلاق ممنوع است.

این یعنی محکوم باید درد مجازات را به طور کامل حس کند و استفاده از هرگونه ماده ای که این حس را از بین ببرد، ممنوع است. همین طور مواد روانگردان هم در این دسته قرار می گیرند و استفاده از آن ها قبل از اجرای شلاق مجاز نیست. این ممنوعیت، نشان دهنده ماهیت بازدارنده و دردآور این مجازات است.

با در نظر گرفتن همه این شرایط، می توانیم بفهمیم که اجرای شلاق یک فرآیند کاملاً منظم و دارای قواعد خاص خودش است و هر مرحله از آن با دقت ویژه ای دنبال می شود تا هم قانون رعایت شود و هم حقوق محکوم تا حد امکان حفظ شود. حالا بیایید ببینیم فرآیند اصلی اجرا و نظارت بر آن چطور پیش می رود.

فرآیند اجرایی و نظارت بر مجازات شلاق

اجرای مجازات شلاق، یک فرآیند خشک و خالی از نظارت نیست؛ بلکه بر اساس قانون، باید با دقت و نظارت کامل انجام شود. این یعنی از لحظه شروع تا پایان، همه چیز زیر ذره بین قانون است تا از هرگونه تخلف یا اشتباه جلوگیری شود. بیایید ببینیم این فرآیند چطور پیش می رود.

نظارت و مستندسازی (ماده ۱۲۷ آیین نامه)

ماده ۱۲۷ آیین نامه، خیلی واضح بر بحث نظارت تاکید دارد:
* نظارت قاضی اجرای احکام: خود قاضی اجرای احکام کیفری یا نماینده ایشان باید بر اجرای حکم نظارت کند. این نظارت شامل شمارش دقیق ضربات شلاق هم می شود.
* تردید در تعداد ضربات: اگر در شمارش ضربات شلاق تردیدی پیش بیاید، قانون می گوید باید بر اساس «اکثر» یعنی بیشتر، عمل شود. این یک قاعده احتیاطی است تا مبادا محکوم بیشتر از حد لازم شلاق بخورد.
* صورت مجلس کردن: بعد از اجرای حکم، تمام جزئیات در یک صورت جلسه ثبت می شود. این صورت جلسه باید به امضای قاضی اجرای احکام کیفری، مامور اجرا و خود محکوم برسد و به پرونده ضمیمه شود. این کار برای ثبت رسمی و قانونی بودن فرآیند است.
* شرایط مامور اجرا: نکته مهم دیگر این است که مامور اجرای حکم شلاق نباید با محکوم یا یکی از طرفین دعوا، خویشاوندی (نسبی یا سببی)، سابقه دوستی یا سابقه دشمنی داشته باشد. این بند برای تضمین بی طرفی و جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده یا انتقام جویی در حین اجرای حکم است.

نحوه اجرای شلاق برای محکوم علیه زندانی

اگر محکوم در زندان باشد، روال کار کمی متفاوت است:
1. ابلاغ به زندان: وقتی حکم قطعی می شود، قاضی اجرای احکام طی نامه ای به زندان اعلام می کند که حکم شلاق باید اجرا شود. اگر در رای دادگاه محل خاصی برای اجرا قید شده باشد، در همان محل اجرا می شود، در غیر این صورت در زندان انجام می گیرد.
2. حضور نماینده و مامور: از آنجایی که زندان فقط وظیفه نگهداری از محکومین را دارد و اجرای حکم با نیروی انتظامی است، مامور اجرای شلاق از نیروی انتظامی در زندان حاضر می شود. یک نماینده هم از اجرای احکام دادسرا برای نظارت بر حسن اجرای حکم، در محل حاضر می شود.
3. تنظیم صورت جلسه عدم مانع: قبل از اجرای شلاق، نماینده اجرای احکام یک صورت جلسه تنظیم می کند و از محکوم می پرسد که آیا مانع پزشکی یا قانونی برای اجرای حکم دارد یا خیر. اگر مانعی نباشد، محکوم آن را امضا یا اثر انگشت می زند.
4. اجرای حکم و آزادی: بعد از اینکه صورت جلسه عدم مانع امضا شد، مامور اجرا، حکم شلاق را اجرا می کند. پس از اتمام، یک صورت جلسه دیگر تنظیم می شود که به امضای محکوم، نماینده اجرای احکام و مامور اجرا می رسد. اگر محکوم به جرم دیگری در زندان نباشد، بعد از اجرای حکم شلاق، آزاد می شود. یک نسخه از صورت جلسه در زندان می ماند و نسخه اصلی به اجرای احکام دادگاه ارسال می شود تا پرونده مختومه اعلام شود.

نحوه اجرای شلاق برای محکوم علیه آزاد (ماده ۵۰۰ ق.آ.د.ک)

اگر محکوم علیه بیرون از زندان و آزاد باشد، روال به این صورت است:
1. احضار: بر اساس ماده ۵۰۰ قانون آیین دادرسی کیفری، محکوم برای اجرای مجازات احضار می شود.
2. اخطار به کفیل/وثیقه گذار: اگر محکوم بعد از احضار حاضر نشود، به کفیل یا وثیقه گذار او اخطار داده می شود که محکوم علیه را برای اجرای مجازات حاضر کنند.
3. احراز هویت و اجرا: بعد از حضور محکوم، ابتدا احراز هویت انجام می شود. یک صورت جلسه عدم وجود موانع اجرایی تنظیم می شود و اگر مانعی نباشد، محکوم علیه به مرجع انتظامی معرفی می شود تا حکم اجرا شود. تمامی این مراحل نیز صورت جلسه و مستند می شوند.

امکان اجرای حکم شلاق در دادسرا (ماده ۴۹۸ ق.آ.د.ک)

ممکن است این سوال پیش بیاید که آیا اجرای شلاق حتماً باید در زندان باشد؟
طبق ماده ۴۹۸ قانون آیین دادرسی کیفری، اگر در رأی دادگاه محل خاصی برای اجرای حکم شلاق مشخص نشده باشد، قاضی اجرای احکام می تواند این مجازات را در واحد اجرای احکام دادسرا هم اجرا کند و مراتب را صورت جلسه نماید. این یعنی انعطاف پذیری در انتخاب محل اجرا، در صورت عدم تعیین توسط دادگاه صادرکننده رأی.

این ها تمام فرآیندی است که برای اجرای مجازات شلاق طی می شود. می بینید که همه چیز کاملاً منظم و بر اساس قانون است و جنبه های نظارتی و مستندسازی در آن خیلی جدی گرفته می شود. حالا برویم سراغ موارد خاص و استثنائاتی که ممکن است در این مسیر پیش بیاید.

موارد خاص و استثنائات در اجرای مجازات شلاق

همیشه در اجرای احکام، ممکن است شرایطی پیش بیاید که نیاز به انعطاف یا تغییر در روال عادی باشد. مجازات شلاق هم از این قاعده مستثنا نیست و قانون گذار برای برخی وضعیت های خاص، راهکارهای ویژه ای پیش بینی کرده است. این بخش از آیین نامه، نشان دهنده نگاهی است که سعی می کند در کنار اجرای قانون، ملاحظات انسانی و پزشکی را هم در نظر بگیرد.

موارد تعویق اجرای شلاق

گاهی اوقات، اجرای شلاق باید به تعویق بیفتد. این موارد شامل چه چیزهایی می شود؟

* بیهوش شدن محکوم (ماده ۱۲۸ آیین نامه): تصور کنید در حین اجرای حکم، محکوم بیهوش شود. در این شرایط، قانون به صراحت می گوید:

در صورت بیهوش شدن محکوم هنگام اجرای مجازات شلاق، اجرای حکم متوقف می شود و تا بهبودی وی به تاخیر می افتد. در این صورت چنانچه محکوم به علت دیگری در بازداشت نباشد، قاضی اجرای احکام کیفری در اجرای ماده (۵۰۷) قانون آیین دادرسی کیفری در مورد وی قرار تامین متناسب صادر می کند.

یعنی بلافاصله اجرا متوقف می شود و تا زمانی که محکوم حالش خوب شود، حکم به تعویق می افتد. اگر محکوم آزاد باشد و به دلیل دیگری در بازداشت نباشد، قاضی اجرای احکام یک قرار تامین (مثلاً وثیقه یا کفالت) برای او صادر می کند تا بعداً برای ادامه اجرای حکم حاضر شود.

* وجود مانع پزشکی (ماده ۱۳۰ آیین نامه و ماده ۵۰۲ ق.آ.د.ک):
یکی دیگر از مهم ترین موانع، مسائل پزشکی است. اگر محکوم ادعا کند که بیماری جسمی یا روحی دارد و اجرای شلاق باعث تشدید بیماری یا تاخیر در بهبودی او می شود، قاضی اجرای احکام او را به پزشکی قانونی معرفی می کند تا وضعیتش بررسی شود:
* امید به رفع مانع: اگر پزشکی قانونی تشخیص دهد که امید به بهبودی وجود دارد، اجرای حکم تا زمان بهبودی کامل به تعویق می افتد.
* عدم امید به رفع مانع در شلاق تعزیری: در شلاق تعزیری، اگر پزشکی قانونی تشخیص دهد که امیدی به بهبودی نیست و اجرای شلاق برای سلامتی محکوم خطرناک است یا به او آسیب جدی می رساند، قاضی اجرای احکام پرونده را به دادگاه صادرکننده حکم قطعی می فرستد. دادگاه می تواند مجازات شلاق را به یک مجازات مناسب دیگر، مثلاً جزای نقدی، تبدیل کند. این نشان می دهد که در مجازات های تعزیری، انعطاف پذیری بیشتری وجود دارد.
* عدم امید به رفع مانع در شلاق حدی: اما در شلاق حدی که میزان آن ثابت و شرعی است، تبدیل مجازات امکان پذیر نیست. در این حالت، بر اساس دستور دادگاه، به جای ضربات شلاق، با یک «دسته ترکه یا شلاق» (که به آن «ضغث» می گویند) که تعدادش به اندازه ضربات حد است، فقط یک بار به محکوم زده می شود؛ حتی اگر همه آن ها به بدن محکوم نرسد. تبصره این ماده هم می گوید اگر پزشکی قانونی اجرای شلاق حدی را روی قسمتی از بدن بلامانع بداند، همان قسمت اجرا می شود و دیگر نیازی به ضغث نیست.

* چند محکومیت شلاق (ماده ۱۲۹ آیین نامه):
اگر فردی به دو یا چند حکم شلاق (چه حدی، چه تعزیری، یا ترکیبی از هر دو) محکوم شده باشد، روال کار این طور است:
* اول یک حکم اجرا می شود.
* بعد از آن، اجرای حکم دوم تا زمانی که محل اصابت ضربات شلاق اول خوب شود، به تاخیر می افتد. این برای این است که بدن محکوم فرصت بهبودی پیدا کند و آسیب های جدی تر به او وارد نشود.
* استثناء: مگر اینکه خود محکوم درخواست کند که حکم دوم هم زودتر اجرا شود و پزشکی قانونی هم تایید کند که این کار برای سلامتی او خطرناک نیست.
* در صورت تاخیر در اجرای شلاق دوم، قاضی اجرای احکام می تواند قرار تامین متناسب صادر کند.

احتساب ایام بازداشت قبلی (ماده ۵۱۶ ق.آ.د.ک)

این یک نکته مهم برای محکومین به شلاق است:
* در شلاق تعزیری: بله، ایام بازداشت قبلی در شلاق تعزیری محاسبه می شود. به ازای هر روزی که محکوم در بازداشت بوده، معادل سه ضربه شلاق از حکم او کم می شود. این یکی از امتیازاتی است که در مجازات های تعزیری وجود دارد.
* در شلاق حدی: اما در شلاق حدی، ایام بازداشت قبلی هیچ تاثیری در تعداد ضربات شلاق ندارد، چون میزان حد از قبل شرعاً تعیین شده و قابل تغییر نیست.

تبدیل مجازات شلاق تعزیری

همان طور که قبلاً هم اشاره کردیم، در شلاق تعزیری، دادگاه این اختیار را دارد که با توجه به شرایط خاص پرونده و محکوم، مجازات شلاق را به جزای نقدی تبدیل کند. این امر بیشتر در مواردی اتفاق می افتد که قاضی تشخیص دهد هدف از مجازات با جزای نقدی هم تامین می شود یا ملاحظات خاصی وجود دارد که اجرای شلاق را مناسب نمی سازد.

خُب، دیدید که قانون برای شرایط خاص، راه حل های انسانی و منطقی در نظر گرفته است. این ها همه برای این است که اجرای مجازات، دقیق و عادلانه باشد و فراتر از حدود شرع و قانون، به کسی آسیبی نرسد. حالا برویم سراغ تفاوت های اجرای شلاق برای خانم ها و آقایان و بسته به نوع جرم.

تفکیک نحوه اجرای شلاق بر اساس جنسیت و نوع جرم

مجازات شلاق، بر اساس جنسیت و نوع جرمی که فرد مرتکب شده، جزئیات متفاوتی در نحوه اجرا دارد. قانون گذار و آیین نامه اجرایی، با توجه به ملاحظات شرعی و فقهی، تفاوت هایی را برای زنان و مردان و همچنین برای انواع مختلف جرایم حدی و تعزیری قائل شده اند. بیایید با هم این تفاوت ها را مرور کنیم تا تصویر کامل تری از نحوه اجرای این مجازات داشته باشیم.

شلاق حدی

شلاق حدی، همان طور که گفتیم، مجازاتی است که میزان و کیفیت آن در شرع مقدس مشخص شده است. نحوه اجرای آن برای زنان و مردان تفاوت های محسوسی دارد:

* محکومان زن (ماده ۱۳۱ آیین نامه):
برای خانم هایی که به شلاق حدی محکوم شده اند، نکات ویژه ای وجود دارد:
* نحوه و محل ضربات: ضربات شلاق باید از شانه تا پایین کمر وارد شود. مهم این است که ضربات به صورت مساوی و غیرمتمرکز در تمام این نقاط نواخته شود. یعنی مامور اجرا نباید فقط یک نقطه را هدف قرار دهد و باید ضربات را پخش کند.
* پوشش مناسب: محکوم باید پوششی داشته باشد که بدن وی نمایان نشود. این پوشش برای حفظ حرمت و عفت زن است.
* مامور زن و عدم حضور مردان: حکم باید توسط یک مامور زن مجرب و بدون حضور مردان اجرا شود. این یک قاعده کلی برای حفظ حریم خصوصی زن است.
* استثنا: یک تبصره مهم در اینجا وجود دارد: اگر در رأی دادگاه، محل اجرای حکم شلاق یکی از اماکن عمومی تعیین شده باشد، حضور مردان مانع اجرای حکم نیست. یعنی در این موارد خاص، قاعده عدم حضور مردان منتفی می شود.

* محکومان مرد (ماده ۱۳۲ آیین نامه):
برای آقایان هم شرایط خاص خودشان را داریم:
* نحوه و محل ضربات: شلاق حدی برای محکومان مرد، به نحو ایستاده اجرا می شود. ضربات باید از شانه تا مچ پا و به صورت مساوی و غیرمتمرکز در تمام نقاط مذکور وارد شود.
* پوشش بر اساس نوع جرم: اینجا پوشش محکوم به نوع جرم بستگی دارد:
* برای جرایمی مثل زنا، لواط، تفخیذ و شرب خمر (که جرائم بسیار سنگینی هستند)، محکوم نباید پوشاکی غیر از ساتر عورت داشته باشد. یعنی تقریباً با حداقل پوشش ممکن، حکم اجرا می شود.
* اما برای جرایمی مثل قوادی و قذف، شلاق از روی لباس متعارف اجرا می شود. یعنی محکوم می تواند لباس عادی خود را به تن داشته باشد.
* تفاوت شدت ضربات: یک نکته مهم و فقهی، تفاوت شدت ضربات بر اساس نوع حد است. تبصره این ماده می گوید: حد شلاق زنا و تفخیذ شدیدتر از حد شرب خمر است و حد شرب خمر هم شدیدتر از حد قذف و قوادی است. این تفاوت در شدت، به دلیل تفاوت در قبح و عواقب این جرایم در شرع است.

شلاق تعزیری (ماده ۱۳۳ و ۱۳۴ آیین نامه)

همان طور که قبلاً گفتیم، شلاق تعزیری انعطاف پذیری بیشتری دارد و میزان و نحوه اجرای آن می تواند با تشخیص قاضی متفاوت باشد، البته در دامنه ای که قانون مشخص کرده است.
* پوشش متعارف (ماده ۱۳۳ آیین نامه): در شلاق تعزیری، پوشش محکوم باید متعارف باشد و تشخیص اینکه چه پوششی متعارف است، با قاضی اجرای احکام کیفری است. یعنی قاضی می تواند با توجه به فرهنگ و عرف جامعه، میزان پوشش را تعیین کند.
* وضعیت محکوم و نقاط اصابت (ماده ۱۳۴ آیین نامه):
* در شلاق تعزیری، محکوم بر روی شکم خوابیده و پوشش او لباس متعارف است.
* ضربات شلاق به پشت بدن وارد می شود و همانند شلاق حدی، از اصابت به سر، صورت، گردن و عورت جلوگیری می شود.
* شدت ضربات باید متوسط و یکنواخت باشد و همه ضربات در یک مجلس (یعنی در یک نوبت) نواخته شود. مهم این است که شدت ضربات نباید به گونه ای باشد که موجب خطر جانی یا نقص عضو محکوم شود.

* محکومان زن در تعزیری (تبصره ماده ۱۳۴ آیین نامه):
* حکم شلاق برای زنان، باز هم به دستور قاضی اجرای احکام کیفری و توسط یک مامور زن مجرب اجرا می شود.
* تاکید بر عدم حضور مردان است؛ مگر اینکه محل اجرای حکم شلاق در رأی دادگاه یکی از اماکن عمومی تعیین شده باشد.
* تفاوت اصلی با مردان در اینجا این است که شلاق تعزیری برای محکومان زن، در حالت نشسته اجرا می شود، در حالی که برای مردان در حالت خوابیده روی شکم است.

با بررسی این جزئیات، مشخص می شود که نظام حقوقی ما حتی در اجرای چنین مجازاتی هم به تفاوت های جنسیتی و نوع جرم توجه ویژه ای دارد تا اجرای عدالت با رعایت تمام موازین و حدود صورت گیرد. این تفکیک ها، نه تنها ابعاد قانونی، بلکه جنبه های اخلاقی و انسانی اجرای مجازات را هم در بر می گیرد.

نتیجه گیری

تا اینجا با هم تمام ریزه کاری ها و مراحل نحوه اجرای مجازات شلاق در نظام حقوقی ایران را بررسی کردیم. دیدیم که این مجازات، چه از نوع حدی و چه تعزیری، قواعد و آیین نامه های دقیق خودش را دارد و به هیچ عنوان یک فرآیند بدون ضابطه نیست. از مشخصات ابزار شلاق و شرایط محیطی گرفته تا نقاط ممنوعه بدن، نحوه نظارت قاضی اجرای احکام و حتی تفاوت هایی که برای اجرای حکم در مورد زنان و مردان یا انواع مختلف جرائم وجود دارد، همه و همه بر اساس قوانین مشخص و مدون اجرا می شوند.

اینکه قانون گذار برای مواردی مثل بیهوشی محکوم، موانع پزشکی و حتی تعدد محکومیت ها، راهکارهای خاصی پیش بینی کرده، نشان دهنده این است که در کنار اجرای عدالت، ملاحظات انسانی و حفظ حقوق محکومین هم اهمیت زیادی دارد. احتساب ایام بازداشت در شلاق تعزیری و امکان تبدیل این نوع مجازات به جزای نقدی، نمونه های دیگری از این انعطاف پذیری های قانونی هستند.

در پایان، درک صحیح از این قوانین نه تنها برای متخصصین حقوقی، بلکه برای عموم مردم و به خصوص کسانی که به هر دریلی با این مسائل درگیر هستند، ضروری است. آگاهی از این جزئیات به شما کمک می کند تا با دید بازتری با مسائل حقوقی روبرو شوید و حقوق خودتان را بهتر بشناسید. فراموش نکنید که در مواجهه با پرونده های حقوقی، به خصوص آن هایی که به مجازات های کیفری مربوط می شوند، همیشه بهترین راه این است که از مشاوره حقوقی تخصصی وکلا و کارشناسان این حوزه بهره مند شوید تا با اطلاعات کامل و دقیق، گام بردارید.