عمارت بهارستان؛ تاریخچه، معماری و جایگاه مجلس شورای ملی در ایران

عمارت بهارستان یا کاخ بهارستان، بنایی تاریخی و نمادین در میدان بهارستان تهران است که در دوران قاجار به دستور میرزا حسین خان سپهسالار ساخته شد و پس از پیروزی انقلاب مشروطه به عنوان اولین جایگاه مجلس شورای ملی انتخاب گردید. این مجموعه ارزشمند که شامل ساختمان اصلی مشروطه، عمارت ملیجک، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی است، در طول بیش از یک قرن گذشته شاهد رویدادهای سرنوشت سازی همچون به توپ بستن مجلس و چندین آتش سوزی بزرگ بوده است. امروزه این اثر ملی ثبت شده، نه تنها به عنوان یک جاذبه گردشگری تاریخی، بلکه به عنوان گنجینه ای از اسناد، نسخ خطی و یادگارهای دوران مشروطه شناخته می شود و بازدید از آن تجربه ای بی نظیر از تلفیق معماری سنتی ایرانی و سبک نئوکلاسیک اروپایی را فراهم می کند.

موقعیت مکانی و راهنمای دسترسی به عمارت بهارستان

عمارت بهارستان در قلب بافت تاریخی شهر تهران و در منطقه 12 شهرداری واقع شده است. آدرس دقیق این بنای تاریخی، شهر تهران، خیابان مصطفی خمینی، ضلع شرقی میدان بهارستان است. این موقعیت استراتژیک باعث شده تا دسترسی به آن از طریق انواع حمل و نقل عمومی به سادگی امکان پذیر باشد و بازدیدکنندگان بتوانند بدون دغدغه ترافیک سنگین مرکز شهر، خود را به این گنجینه تاریخی برسانند.

بهترین روش های دسترسی به مجموعه بهارستان

• مترو: راحت ترین و مطمئن ترین روش دسترسی، استفاده از خط 2 مترو تهران (فرهنگسرا به صادقیه) است. شما باید در ایستگاه مترو میدان بهارستان پیاده شوید. از خروجی های این ایستگاه تا ورودی اصلی عمارت بهارستان تنها حدود 300 متر پیاده روی کوتاه و راحت وجود دارد.
• اتوبوس های تندرو و معمولی: ایستگاه های اتوبوس میدان بهارستان و خیابان ظهیرالدوله در مجاورت این مجموعه قرار دارند. خطوط متعددی از نقاط مختلف شهر به این میدان تردد می کنند که دسترسی را برای ساکنان مناطق مختلف تهران فراهم می سازد.
• تاکسی های اینترنتی و خطی: به دلیل قرارگیری در مرکز شهر، درخواست تاکسی های اینترنتی به این مقصد بسیار سریع انجام می شود و پایانه های تاکسیرانی نزدیک نیز گزینه های در دسترس دیگری هستند.

تاریخچه پرفراز و نشیب؛ از باغ سپهسالار تا دارالشورای ملی

تاریخچه عمارت بهارستان روایتی جذاب از تحولات سیاسی، اجتماعی و معماری ایران در دوران قاجار و پس از آن است. این زمین که امروزه میزبان یکی از مهم ترین نهادهای قانون گذاری کشور است، در اوایل دوره قاجاریه نام مشخصی نداشت و بخش غربی آن معمولاً به عنوان جلوخان باغ نگارستان شناخته می شد.

زمین های بهارستان پیش از ساخت عمارت

حدود دویست سال پیش، محدوده ای که اکنون مجموعه بهارستان را در بر گرفته، شامل باغ های سرسبز و عمارت های ییلاقی متعددی بود. از جمله این باغ ها می توان به باغ نگارستان، باغ نظامیه و باغ های متعلق به محمدحسن خان سردار ایروانی اشاره کرد. در سال 1285 قمری، میرزا حسین خان سپهسالار قزوینی، صدراعظم معروف و مقتدر ناصرالدین شاه، بخشی از این زمین ها را خریداری کرد و از آن پس این محدوده به نام او «باغ سپهسالار» خوانده شد.

بنیادگذاری کاخ بهارستان توسط میرزا حسین خان سپهسالار

میرزا حسین خان سپهسالار که دیدگاهی بلندپروازانه برای نوسازی و تغییر چهره پایتخت داشت، در سال 1289 قمری تصمیم به ساخت عمارت های بزرگ و باشکوه در این اراضی گرفت. مهم ترین این ساختمان ها، عمارت بهارستان یا کاخ بهارستان بود که قرار بود به عنوان محل سکونت شخصی او مورد استفاده قرار گیرد. برای طراحی و ساخت این مجموعه عظیم که وسعتی بیش از 53 هزار متر مربع (بیش از 5 هکتار) داشت، از برجسته ترین مهندسان و معماران آن دوره استفاده شد. به احتمال زیاد ساخت کاخ بهارستان در سال 1295 قمری به پایان رسید.

در مورد وجه تسمیه نام بهارستان دو روایت وجود دارد. روایت اول بیان می کند که ناصرالدین شاه پس از مرگ سپهسالار و برای محو نام او، نام عمارت را به بهارستان تغییر داد. روایت دوم و منطقی تر این است که این نام از همان ابتدا به قیاس با «باغ نگارستان» که در مجاورت آن قرار داشت، انتخاب شده است.

مالکیت و تغییر کاربری پس از مرگ سپهسالار

پس از درگذشت میرزا حسین خان سپهسالار در سال 1260 خورشیدی، این عمارت به تدریج از مالکیت خصوصی خارج شد و به املاک خالصه یا دولتی پیوست. با این حال، همسر سپهسالار، قمرالسلطنه، تا سال ها در بخشی از عمارت اقامت داشت و مراسم های مذهبی و تعزیه خوانی زنانه در آن برگزار می کرد. به تدریج، این مجموعه به محل برگزاری مراسم های رسمی دولتی و پذیرایی از هیئت های دیپلماتیک خارجی تبدیل شد.

به ارث رسیدن عمارت توسط انقلاب مشروطه

نقطه عطف تاریخ این عمارت با پیروزی انقلاب مشروطه در 13 مرداد 1285 خورشیدی رقم خورد. پس از صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه، نیاز به مکانی مناسب و باشکوه برای برگزاری جلسات اولین مجلس شورای ملی احساس شد. اگرچه در ابتدا به دلیل دوری نسبی از مرکز پرتردد شهر و مشکلات دسترسی، جلسات به صورت موقت در مدرسه نظامیه برگزار می شد، اما با اصرار نمایندگان و صدور فرمان رسمی در 24 مهر 1285 خورشیدی، عمارت بهارستان به عنوان جایگاه دائمی دارالشورای ملی ایران انتخاب گردید. از آن تاریخ تا انقلاب اسلامی سال 1357، 24 دوره از مجالس قانون گذاری در این ساختمان تاریخی برگزار شد.

تحلیل معماری و اجزای تشکیل دهنده مجموعه بهارستان

عمارت بهارستان از نظر معماری، مظهر سبکی محکم و استوار است که ترکیبی هنرمندانه از سنت و تجدد را در ارگ حکومتی تهران به نمایش می گذارد. این بنا نمونه ای بارز از معماری تلفیقی یا دورگه دوران قاجار است که در آن عناصر معماری سنتی ایرانی-اسلامی با سبک نئوکلاسیک اروپایی درآمیخته شده است.

معماران برجسته و طراحان مجموعه

در طراحی و اجرای این شاهکار معماری، چندین چهره شاخص نقش داشته اند:

• میرزا مهدی خان شقاقی (ممتحن الدوله): او را می توان اولین مهندس معمار تحصیلکرده ایرانی دانست که مسئولیت اصلی طراحی و نظارت بر ساخت کاخ بهارستان را بر عهده داشت.
• استاد حسن معمار قمی: از معماران برجسته و سنتی که در تزئینات و اجرای بخش های مختلف با ممتحن الدوله همکاری نزدیک داشت.
• جعفرخان معمارباشی: معروف به رستم معماران ایران، که مسئولیت اجرای بخش های حساسی مانند تالار آینه را بر عهده داشت.
• فابیوس بواتال (معمار فرانسوی): برخی منابع تاریخی اشاره می کنند که یک معمار فرانسوی نیز در طراحی یا بازسازی سردر اولیه عمارت نقش داشته است، هرچند جزئیات دقیق مشارکت او همچنان مورد بحث مورخان است.

ویژگی های کالبدی و فضایی

مجموعه بهارستان تنها یک ساختمان منفرد نیست، بلکه مجموعه ای از فضاهای عملکردی مختلف است که در طول زمان شکل گرفته اند. نمای جنوبی عمارت با ستون ها و سرستون های منظم، یادآور معماری کلاسیک اروپایی و به ویژه ساختمان های پارلمانی فرانسه است. در مقابل، نمای شمالی که در دوره های بعدی اضافه شد، با الهام از معماری باشکوه دوره هخامنشی و با استفاده از نقوش و تناسبات خاص آن دوران طراحی شده است. تالار اصلی مجلس با سقف بلند و کشیده، فضایی با ابهت را ایجاد می کند که شکوه و اهمیت نهاد قانون گذاری را به بازدیدکننده منتقل می سازد.

وقایع و حوادث تاریخی؛ زخم های زمان بر پیکر بهارستان

عمارت بهارستان در طول بیش از یک قرن فعالیت، چهار بار دچار حریق مهیب شده و یک بار نیز هدف حمله نظامی مستقیم قرار گرفته است. این حوادث، بخش جدایی ناپذیر از هویت تاریخی این بنا را تشکیل می دهند.

علاوه بر این حوادث تاریخی، این مجموعه در 17 خرداد 1396 خورشیدی نیز شاهد حمله تروریستی گروه داعش بود که اگرچه خسارات جانی به همراه داشت، اما ساختار اصلی بنا را تحت تأثیر قرار نداد و با هوشیاری نیروهای امنیتی مهار شد.

نمادهای ملی و هویت بصری؛ شیر و خورشید و لوح عدل مظفر

با آغاز به کار رسمی مجلس شورای ملی در عمارت بهارستان، دو نماد برجسته بر سردر این ساختمان نصب شد که هویت بصری پارلمان ایران را برای دهه ها تعریف می کردند. این نمادها شامل دو تندیس برنزی «شیر و خورشید» و یک لوح فلزی منقوش به عبارت «عدل مظفر» بود.

لوح عدل مظفر که توسط میر عبدالرزاق از شهدای مشروطه و با خط خوش محمدرضا کلهر طراحی شده بود، نه تنها یک تزئین، بلکه یک سند تاریخی محسوب می شد. حروف ابجد عبارت «عدل مظفر» برابر با سال 1324 قمری است که همان سال صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه قاجار می باشد. این لوح در دوران پهلوی اول به دستور رضا شاه به دلیل حساسیت های سیاسی نسبت به نمادهای قاجاری برداشته شد، اما در سال 1320 خورشیدی مجدداً به جای خود بازگردانده شد.

پس از انقلاب اسلامی سال 1357، این نمادها از سردر ساختمان جدا شدند و برای مدتی در پشت ساختمان رها گردیدند. خوشبختانه با پیگیری های مسئولان کتابخانه و موزه مجلس، تکه های این آثار ارزشمند جمع آوری، مرمت و در حال حاضر در قابی شیشه ای در موزه مجلس به عنوان یادگاری از دوران مشروطه به نمایش گذاشته شده است.

گنجینه های فرهنگی؛ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس

امروزه عمارت بهارستان فراتر از یک بنای تاریخی، به عنوان یک قطب فرهنگی و پژوهشی شناخته می شود که گنجینه های بی نظیری را در خود جای داده است.

کتابخانه مجلس شورای اسلامی

این کتابخانه که در سال 1302 خورشیدی تأسیس شد، اولین کتابخانه رسمی کشور و یکی از نخستین کتابخانه های پارلمانی در قاره آسیا محسوب می شود. این مرکز علمی با دارا بودن بیش از 570 هزار جلد کتاب چاپی، 28 هزار نسخه خطی نفیس، هزاران عنوان نشریه ادواری و میلیون ها برگ سند تاریخی، بهشتی برای پژوهشگران، مورخان و علاقه مندان به تاریخ ایران است. در سال های اخیر، پروژه بزرگ دیجیتال سازی نسخ خطی برای حفظ و دسترسی آسان تر به این میراث گران بها اجرا شده است.

موزه مجلس شورای اسلامی

موزه مجلس در نیمه غربی ساختمان مشروطه دایر شده و بازدیدکنندگان را با سیر تحول قانون گذاری در ایران آشنا می کند. این موزه شامل تالارهای متنوعی است:

• تالار شخصیت ها: معرفی چهره های ماندگار مشروطه و قانون گذاری مانند میرزای شیرازی، سید حسن مدرس و محمد مصدق.
• تالار رویدادها: بازسازی صحنه های تاریخی مهم از جمله به توپ بستن مجلس و جلسات اولین دوره تقنینیه.
• تالار هدایا: نمایش اشیاء و هدایای ارزشمندی که در طول تاریخ به مجلس اهدا شده است.
• تالار قانون گذاری: تشریح فرآیند تدوین و تصویب قوانین در ادوار مختلف تاریخی.

موزه تاریخ صنعت چاپ ایران

این موزه تخصصی که در سال 1390 خورشیدی افتتاح شد، مجموعه ای کم نظیر از دستگاه های چاپ قدیمی، حروف چینی، و اسناد مرتبط با تاریخ ورود و توسعه صنعت چاپ در ایران را به نمایش می گذارد و برای علاقه مندان به تاریخ ارتباطات و نشر بسیار جذاب است.

عمارت ملیجک (عزیزالسلطان)؛ اندرونی پنهان باغ سپهسالار

در ضلع جنوبی مجموعه بهارستان، عمارتی دو طبقه و زیبا به نام «عمارت ملیجک» یا «عزیزالسلطان» قرار دارد که کمتر مورد توجه بازدیدکنندگان عمومی قرار می گیرد. این عمارت که ترکیبی از معماری سنتی با ایوانی رو به باغ و عناصر مدرن آن دوران است، در ابتدا متعلق به قمرالسلطنه، همسر سپهسالار بود.

پس از مرگ سپهسالار، ناصرالدین شاه این عمارت را به غلامعلی خان عزیزالسلطان، معروف به ملیجک دوم، که از نزدیکان و معتمدان دربار بود، واگذار کرد. پس از مشروطه، این عمارت کاربری های اداری و سیاسی متعددی داشت؛ از جمله استفاده به عنوان دفتر کار سید حسن تقی زاده (اولین رئیس مجلس سنا) و محل تحصن فضل الله زاهدی پیش از کودتای 28 مرداد 1332. پس از انقلاب اسلامی، این بنا مدتی در اختیار نهادهای حمایتی قرار گرفت و سرانجام در سال 1386 خورشیدی مورد مرمت اساسی قرار گرفت و اکنون به عنوان فضایی اداری و تشریفاتی در خدمت مجموعه مجلس است.

برنامه ریزی برای بازدید و جاذبه های گردشگری اطراف

برای تجربه ای کامل و لذت بخش از بازدید عمارت بهارستان، برنامه ریزی قبلی ضروری است. از آنجا که این مجموعه همچنان بخشی از عملکردهای رسمی مجلس را در خود جای داده و یا به عنوان موزه فعالیت می کند، ساعات بازدید ممکن است بسته به مناسبت های رسمی یا جلسات ویژه تغییر کند.

جاذبه های دیدنی در شعاع نزدیک به بهارستان

میدان بهارستان در قلب منطقه تاریخی تهران قرار دارد و بازدید از آن را می توان با دیدن سایر آثار ارزشمند اطراف تکمیل کرد:

• موزه ملی هنر بهارستان: واقع در خیابان کمال الملک، این موزه مجموعه ای بی نظیر از آثار هنری اصیل ایرانی از قرن دوازدهم خورشیدی تا امروز، شامل نقاشی، مینیاتور و صنایع دستی را در خود جای داده است.
• عمارت مسعودیه: واقع در خیابان اکباتان، این عمارت قاجاری متعلق به ظل السلطان با باغ ایرانی زیبا و تزئینات آجری و گچی مفصل، نمونه ای عالی از معماری اواخر قاجار است.
• باغ موزه نگارستان: واقع در خیابان دانشسرا، این باغ تاریخی محل تاج گذاری محمدشاه قاجار بوده و اکنون میزبان موزه کمال الملک، دیوار نگاره صف سلام فتحعلی شاه و آثار هنری ارزشمند دیگر است.
• موزه ملی جواهرات تهران: واقع در نزدیکی میدان امام خمینی، این موزه گنجینه ای از جواهرات سلطنتی ایران از جمله الماس دریای نور و تاج کیانی را در خود جای داده است.

پرسش های متداول درباره عمارت بهارستان

جمع بندی و سخن پایانی

عمارت بهارستان فراتر از آجر و گچ و تزئینات باشکوه، سندی زنده و گویا از هویت سیاسی و فرهنگی ایران معاصر است. این مجموعه از روزی که به دستور میرزا حسین خان سپهسالار پایه گذاری شد تا امروز که به عنوان موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی فعالیت می کند، فراز و نشیب های بسیاری را از سر گذرانده است. صدای نمایندگان مشروطه، شعله های آتش سوزی های ویرانگر و سکوت سنگین پس از به توپ بستن مجلس، همگی در دیوارهای این عمارت رسوب کرده اند.

حفظ و مرمت این میراث گران بها، نه تنها وظیفه ای ملی، بلکه ادای دینی به نسل هایی است که برای قانونمندی و پیشرفت این سرزمین تلاش کرده اند. بازدید از عمارت بهارستان، سفری در زمان است که به ما یادآوری می کند ریشه های دموکراسی و قانون گرایی در ایران، در همین حیاط و تالارها شکل گرفته است. پیشنهاد می شود این گنجینه تاریخی را در برنامه بازدیدهای بعدی خود از تهران قرار دهید تا از نزدیک شکوه و عظمت این اثر ماندگار را تجربه کنید.